Έρευνα και Βιβλιοθήκη

Η Ετζ Χαγίμ λειτουργεί και ως ερευνητικό κέντρο. Η έρευνα για τη μακρά ιστορία των Εβραίων της Κρήτης διεξάγεται στο Ινστιτούτο Εβλαγόν για τις Κρητοεβραϊκές Σπουδές, που ονομάστηκε έτσι προς τιμή του τελευταίου αρχιραββίνου της Κρήτης, Αβραάμ Εβλαγόν. Το Ινστιτούτο συντονίζει ερευνητικά έργα, δημοσιεύει τα αποτελέσματά τους και σχεδιάζει υλικό για τις εκπαιδευτικές δραστηριότητες της Συναγωγής και για τις εκθέσεις της. Το τρέχον ερευνητικό πρόγραμμα, που ξεκίνησε τον Οκτώβριο του 2016, αφορά την ιστορία των Εβραίων των Χανίων από τις αρχές του 20ού αιώνα.

 

Τα αρχειακά τεκμήρια που διαθέτει η Συναγωγή για την ιστορία των Εβραίων της Κρήτης σταδιακά εμπλουτίζονται. Υπάρχει επίσης εκτεταμένη βιβλιογραφία για ένα ευρύ φάσμα θεμάτων, όπως είναι ο Ιουδαϊσμός, η ιστορία των Εβραίων της Κρήτης, της Ελλάδας και της Μεσογείου, η ιστορία των Εβραίων της Ευρώπης και η ιστορία του Ολοκαυτώματος. Σε συνεργασία με την Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Κρήτης, στο Ρέθυμνο, ο κατάλογος της βιβλιοθήκης της Ετζ Χαγίμ έχει συμπεριληφθεί στον κατάλογο της βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου. Η βιβλιοθήκη και το αρχείο είναι προσβάσιμα στο κοινό και σε ερευνητές.

© Γενικά Αρχεία του Κράτους-Ιστορικό Αρχείο Κρήτης

 

Ερευνητικό έργο για την κοινότητα των Χανίων

Στη σύγχρονη ιστοριογραφική παραγωγή οι μικρές εβραϊκές κοινότητες της Ελλάδας εν πολλοίς απουσιάζουν. Με εξαίρεση την Θεσσαλονίκη, η οποία ερευνάται ενδελεχώς λόγω του μεγέθους της κοινότητάς της, οι υπόλοιπες εβραϊκές κοινότητες του ελληνικού κράτους δεν είχαν, μέχρι στιγμής, την τύχη να ερευνηθούν συστηματικά. Ανάμεσα σε αυτές συγκαταλέγεται και η εβραϊκή κοινότητα της Κρήτης. Αν και γνωρίζουμε, ως έναν βαθμό, τα γεγονότα του ναυαγίου του Τάναϊς, που οδήγησε στην εξόντωση των Εβραίων της Κρήτης τον Ιούνιο του 1944, οι γνώσεις μας και η κατανόησή μας για την κοινότητα αυτή είναι αποσπασματικές για τα προπολεμικά χρόνια.

 

Η τρέχουσα έρευνα, «Ανασυγκρότηση μιας απουσίας, Αφήγηση μιας παρουσίας: οι Εβραίοι των Χανίων», επιδιώκει να καλύψει το παραπάνω κενό. Επικεντρώνεται στους Εβραίους των Χανίων, τη μεγαλύτερη εβραϊκή κοινότητα του νησιού στον 20ο αιώνα, και μελετά την ταυτότητα και τη ζωή της κοινότητας κατά τις ταραγμένες δεκαετίες πριν τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Επιστημονική Υπεύθυνη του έργου είναι η Βασιλική Γιακουμάκη, Επίκουρη Καθηγήτρια Κοινωνικής Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Βόλου. Ερευνήτριες είναι η Δάφνη Λάππα, Μεταδιδάκτορας Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και η Κατερίνα Αναγνωστάκη, Υποψήφια Διδάκτορας Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Η έρευνα εκπονείται με τη χρηματοδότηση του Germanacos Foundation Institute και υπό την αιγίδα της Συναγωγής Ετζ Χαγίμ Χανίων.

 

Η έρευνα αυτή αποτελεί, παράλληλα, ένα κάλεσμα προς τους απόγονους των κρητο-εβραϊκών οικογενειών να επικοινωνήσουν με την Συναγωγή Ετζ Χαγίμ και να αναζητήσουν πληροφορίες για τις οικογένειές τους. Αν επιθυμείτε να ζητήσετε περαιτέρω πληροφορίες, παρακαλούμε συμπληρώστε το συνημμένο ερωτηματολόγιο και στείλτε το ηλεκτρονικά ή ταχυδρομικά στα στοιχεία επικοινωνίας της Συναγωγής ή των ερευνητριών. Αν δεν επιθυμείτε να συμπληρώσετε το ερωτηματολόγιο, συντάξτε ένα κείμενο με όσο το δυνατόν πιο αναλυτικές πληροφορίες για την οικογένειά σας, ώστε να μπορέσουμε να την εντοπίσουμε ανάμεσα στις υπάρχουσες και να σας ενημερώσουμε σχετικά.

 

Παρακαλώ πατήστε εδώ για να κατεβάσετε το ερωτηματολόγιο

 

Στοιχεία επικοινωνίας ερευνητριών:

 

Δάφνη Λάππα: daphne.lappa@gmail.com

Κατερίνα Αναγνωστάκη: anagnostakikaterina@gmail.com

 

 

Μία ενδεικτική περίπτωση από το τρέχον ερευνητικό πρόγραμμα

 

Λέων Μπέτσικας (1917-1944)

 

Leon Betsikas

© Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδας

Ο Λέων Μπέτσικας γεννήθηκε στα Χανιά της Κρήτης, στις 3 Μαρτίου 1917. Μαζί με τους γονείς του (Ραφαήλ και Πέρλα) και τις αδελφές του (Χρυσούλα, Άννα, Στερίνα και Σάρρα) ζούσαν κοντά στη Συναγωγή Ετζ Χαγίμ, στην παλιά πόλη των Χανίων, μέσα στην εβραϊκή συνοικία. Η οικογένεια Μπέτσικα και η συγγενική της οικογένεια Τρέβεζα κατέφυγαν στην Αθήνα έγκαιρα, πριν ολόκληρη η εβραϊκή κοινότητα των Χανίων συλληφθεί, τον Μάιο του 1944.

Παρόλ’ αυτά, ο Λέων συνελήφθη ως Εβραίος την άνοιξη του 1944 στην Αθήνα κι εκτοπίστηκε στο Άουσβιτς. Στις 25 Ιανουαρίου 1945 μεταφέρθηκε στο Μαουτχάουζεν. Πέθανε στις 24 Απριλίου 1945 στο  Έμπενζεε, παράρτημα του δικτύου στρατοπέδων Μαουτχάουζεν-Γκούζεν. Ήταν μόλις δύο εβδομάδες πριν την απελευθέρωση αυτών των στρατοπέδων από τις αμερικανικές δυνάμεις.

Σύμφωνα με την οικογένεια του Λέων, αιτία θανάτου του ήταν η απότομη κατανάλωση φαγητού. Πρόκειται για γνωστή αιτία θανάτου κρατουμένων κατά την απελευθέρωση των στρατοπέδων. Όμως, σύμφωνα με τα τεκμήρια του Μαουτχάουζεν, ο Λέων Μπέτσικας πέθανε πριν την απελευθέρωση, πράγμα που υπαινίσσεται την αναζήτηση του θανάτου του σε διαφορετικά αίτια.

Θεματικές και ώρες λειτουργίας

Πλέον η βιβλιοθήκη μας περιέχει πάνω από 4.500 τόμους, όχι μόνο πάνω στην ελληνική εβραϊκή ιστορία, αλλά και στη γενικότερη εβραϊκή ιστορία, τον Ιουδαϊσμό, τον Χριστιανισμό, το Ισλάμ, την εβραϊκή, βυζαντινή, οθωμανική και ευρωπαϊκή ιστορία της τέχνης, την παγκόσμια ιστορία. Στη συλλογή της συγκαταλέγονται και βασικά λεξικά.

 

Επίσκεψη στη βιβλιοθήκη

 

Η βιβλιοθήκη προσφέρει ευρύχωρο περιβάλλον για εργασία και ανάγνωση. Παραμένει ανοικτή κατά τις ώρες λειτουργίας της Συναγωγής.

 

Η ιστορία και τα τεκμήρια της βιβλιοθήκης

Η βιβλιοθήκη της Ετζ Χαγίμ αναπτύχθηκε αρχικά από την προσωπική βιβλιοθήκη του Νίκου Σταυρουλάκη. Στην αρχική της μορφή αποτελούνταν από βιβλία, αντίγραφα άρθρων και μονογραφίες για τους Εβραίους της δυτικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, Ρωμανιώτες ή Σεφαραδίτες. Επιπλέον, βιβλία για τον Χριστιανισμό συγκαταλέγονταν στην αρχική συλλογή, όπως κι ένας μεγάλος αριθμός τόμων για τη βυζαντινή και οθωμανική τέχνη και αρχιτεκτονική. Τέλος, περιλάμβανε μονογραφίες για την ευρύτερη εβραϊκή ιστορία και αρκετούς τόμους για θέματα όπως η θεολογία, ο μυστικισμός και η πολιτική ταυτότητα. Στη βιβλιοθήκη περιλαμβάνονταν, επιπλέον, περίπου 250 δίσκοι μουσικής –θρησκευτικής και κοσμικής– τόσο της ρωμανιώτικης, όσο και της σεφαραδίτικης παράδοσης.

 

Η βιβλιοθήκη μεταφέρθηκε στον χώρο της Συναγωγής το 2000, με απώτερο σκοπό να προστεθούν επιπλέον τεκμήρια, μέσω δωρεών, και να αναπτυχθεί περαιτέρω. Ιδιαίτερα ενδιέφεραν βιβλία για την Ελλάδα και ειδικότερα για την Κρήτη, αλλά και για το Ισραήλ, τον Σιωνισμό και το Ολοκαύτωμα.

Δυστυχώς, ένα μεγάλο μέρος αυτών των βιβλίων καταστράφηκαν μετά τους δύο αλλεπάλληλους εμπρησμούς της Συναγωγής το 2010. Τότε χάθηκε και το αρχείο, που περιείχε τα στοιχεία της ανακαίνισης και όσα πρωτότυπα έγγραφα είχαν διασωθεί από την προπολεμική κοινότητα. Το ευτύχημα ήταν ότι η Αρχαιολογική Υπηρεσία Χανίων, με τη βοήθεια του τότε προϊσταμένου της Μιχάλη Ανδριανάκη, μας παραχώρησε τις εγκαταστάσεις της κι ένας αριθμός ημι-κατεστραμμένων βιβλίων αποκαταστάθηκε από εξειδικευμένο προσωπικό.

 

Στην προσπάθεια ανασυγκρότησης της βιβλιοθήκης είχαμε τεράστια ανταπόκριση από όλο τον κόσμο. Από το Ισραήλ και τη Νέα Υόρκη έγιναν δωρεές σεφαραδίτικων βιβλίων προσευχών και θρησκευτικών κειμένων. Το Yiddish Book Center δημοσιοποίησε τη λίστα των τίτλων που υπήρχαν στη βιβλιοθήκη μας και καταστράφηκαν. Το αποτέλεσμα ήταν να λάβουμε δωρεές βιβλίων από τις ΗΠΑ. Λάβαμε περισσότερα από 800 βιβλία από την Judy Hetzler Humphrey από την πόλη της Μανάσα, στη Βιρτζίνια. Αυτά τα βιβλία όχι μόνο αντικατέστησαν όσα είχαμε απολέσει, αλλά επέκτειναν τη βιβλιοθήκη μας προς νέες θεματικές, όπως την Αφρική και την αφρικανική τέχνη.

Ν. Σ.

Έκθεση στην Ετζ Χαγίμ: 20 χρόνια μετά, η ανάμνηση της ανοικοδόμησης, 1996-1999

Στις αρχές του 2016 το προσωπικό της Συναγωγής προετοίμασε μία έκθεση αφιερωμένη στον Νίκο Σταυρουλάκη και το έργο του, την ανοικοδόμηση της Συναγωγής. Η έκθεση αυτή σηματοδοτεί την 20η επέτειο από την έναρξη της ανοικοδόμησης. Εγκαινιάστηκε στις 14 Ιουνίου 2016 στο δωμάτιο των εκθέσεων, πάνω από το γραφείο της Συναγωγής. Το προσωπικό θεώρησε υποχρέωσή του να τιμήσει τον Νίκο και την πρωτοβουλία του με την παρουσίαση εννέα πάνελ, καθένα από τα οποία συμπυκνώνει κάθε βήμα από το έργο της ανοικοδόμησης. Η αφήγηση των βημάτων σε κάθε πάνελ γίνεται με τα ίδια τα λόγια του Νίκου και επιλεγμένες φωτογραφίες συνοδεύουν την εξιστόρησή του. Η επιλογή αυτή έγινε από το προσωπικό γιατί η ιστορία της ανοικοδόμησης της Συναγωγής περνάει μέσα από την ιστορία του Νίκου και αντιστρόφως. Η έκθεση ξεκινά με πληροφορίες για τον Νίκο Σταυρουλάκη ως ακαδημαϊκό, ιστορικό τέχνης, συγγραφέα και ζωγράφο και περιγράφει πώς έφτασε να συνδεθεί με την Συναγωγή μέσα απ’ αυτήν την πορεία. Παρουσιάζει τα γεγονότα που τον οδήγησαν να αναμιχθεί στο ζήτημα της Ετζ Χαγίμ πενήντα χρόνια μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και την εξόντωση των Εβραίων της Κρήτης. Η έκθεση, επίσης, παρουσιάζει την ιστορία του ίδιου του κτιρίου, από τον καιρό που χτίστηκε ως καθολική εκκλησία από τους Βενετούς, τον 15ο αιώνα, μέχρι και την μετατροπή του σε συναγωγή, τον 17ο αιώνα. Τα επόμενα πάνελ προβάλλουν καθένα στάδιο της ανοικοδόμησης, ξεκινώντας από την νότια αυλή του κτιρίου, το Μίκβε, την βόρεια αυλή και τον ίδιο τον κυρίως ναό. Ακολουθεί ένα πάνελ που παρουσιάζει τα εγκαίνια της Συναγωγής στις 10 Οκτωβρίου 1999, όπου παραβρέθηκαν οι ραββίνοι και οι πρόεδροι των εβραϊκών κοινοτήτων της Ελλάδας, Έλληνες και ξένοι σημαίνοντες, όπως πρώην πρωθυπουργός της Ελλάδας, ο τότε Γερμανός πρέσβης, ο τότε Μητροπολίτης Χανίων, μαζί με μέλη του Χαβουρά, επίσημους της τοπικής αυτοδιοίκησης και τον Τύπο.

 

Η έκθεση τελειώνει με μία ματιά στην Συναγωγή σήμερα. Συγκεκριμένα, παρουσιάζεται ο τρόπος της καθημερινής της λειτουργίας, η τέλεση των θρησκευτικών γιορτών, το μνημόσυνο της εβραϊκής κοινότητας της Κρήτης, οι πολιτιστικές δράσεις που πραγματοποιούνται, τα εκπαιδευτικά της προγράμματα, αλλά και οι άνθρωποι της Ετζ Χαγίμ: το προσωπικό της και οι εθελοντές, το Χαβουρά και τα μέσα συντήρησης της Συναγωγής.

 

Η έκθεση είναι ανοιχτή στο κοινό κατά τις ώρες λειτουργίας της Συναγωγής.